Lịch sử Rock ‘n’ Roll – Phần 1: Cội Rễ

Với thế hệ sinh sau đẻ muộn chúng ta, những người không được chứng kiến trực tiếp sự ra đời của rock’n’roll, để hình dung cụ thể ra bức tranh tổng thể của nó chả khác nào bảo họ vẽ ra sơ đồ khai sinh của internet. Bạn có thể cho rằng, sự so sánh này là khiên cưỡng, nhưng không ai có thể phủ nhận hoàn toàn điểm tương đồng này. Đúng vậy, không một ai sáng chế, phát kiến hay lên kế hoạch cho ra đời internet, nó bất ngờ tự sinh ra và phát triển. Rock’n’roll cũng vậy: thứ âm nhạc này bất thình lình xuất hiện nhờ sự tổng hòa giữa các nền văn hóa của âm nhạc Mỹ rồi vươn ra thế giới mà không một nghệ sỹ, nhà sản xuất hay hãng đĩa cụ thể nào khởi xướng. Nhưng ảnh hưởng vô cùng tận của rock’n’roll cũng vững chắc và to lớn chả khác gì cuộc cách mạng điện tử hóa của Internet.

Stylemap

Đâu đó người ta cho rằng rock’n’roll là thành quả lai tạp giữa rhythm and blues (R&B, âm nhạc dân gian dựa trên điệu blues Hoa Kỳ) và country & western (nhạc đồng quê viễn Tây nước Mỹ). Nhưng chắc chắn họ còn thiếu sót khi chưa đề cập tới những nền tảng âm nhạc khác đã làm đầy đặn bức tranh của rock’n’roll 50 năm qua. Đó là nhạc gospel, swing jazz, jump blues combos, của các ban country swing bands,… mà chúng vẫn chỉ là một vài phần trong nhiều thành tố quan trọng đóng góp cho rock’n’roll.

Đến tận ngày nay, người ta vẫn tranh cãi rằng rock’n’roll có cội rễ bắt nguồn từ âm nhạc truyền thống của dân cư Mỹ gốc Phi trong nước Mỹ. Điều đó cũng đúng! Từ châu Phi, với lối hòa giọng cổ truyền khoẻ khoắn, tới Hoa Kỳ, người da đen đa biến tấu nó thô ráp hơn tạo nền móng cho nhạc blues. Sự tồn tại phân biệt trong xã hội Mỹ, mà ở đó quá trình giao thoa con người và trao đổi văn hóa diễn ra trong một cuộc chạy đua liên tục xuyên suốt lịch sử của quốc gia này. Trong khi dân da trắng các bang miền Nam cũng có khẩu vị âm nhạc riêng: đó là các bản dân ca Anglô Saxon (ảnh hưởng của Anh) và âm nhạc tôn giáo dành cho nhà thờ. Dân Mỹ gốc Phi hấp thụ những ảnh hưởng của người da trắng trong cách chơi nhạc cụ dây và hòa âm của họ. Sự phát triển của nhạc jazz đầu thế kỷ 20 đã làm nảy nở các dàn nhạc lớn với các yếu tố giai điệu mạnh mẽ.

Sự tăng tốc phát triển của kỹ thuật làm lớn mạnh âm nhạc đại chúng. Nhờ có sự ra đời của công nghệ đĩa hát (đĩa than), các nghệ sỹ có thể tiếp cận và gây ảnh hưởng tới lượng công chúng đông đảo hơn cũng như giao lưu với các nhạc sỹ đồng nghiệp. Hơn nữa một lượng lớn nghệ sỹ da đen thuộc miền Nam chuyển tới sống tại các cộng đồng đô thị nơi âm nhạc và vũ hội thu hút đông đảo công chúng hơn, nơi có môi trường âm nhạc cuồng nhiệt hơn. Để đáp ứng việc thưởng thức âm thanh tại những lễ hội như vậy, các nhạc sỹ không thể có cách nào khác ngoài việc áp dụng kỹ thuật âm thanh được khuếch đại. Và đó chính là sự ra đời của các nhạc cụ điện tử. Mà Charlie Christian là nhạc công đầu tiên sử dụng đàn guitar điện thời đầu những năm 40 cùng thời gian các nghệ sỹ jazz như Lionel Hampton, người sáng tạo những câu đàn nặng ký “rất rock” trong bản nhạc nổi danh “Flying Home”.

Ngay từ đầu những năm 30, những hình thái gần kiểu rock’n’roll có thể hình dung qua giai điệu được biến tấu từ chất liệu nhạc jazz và nhạc đồng quê trên nền tảng blues qua các đĩa hát của các ban như Delmore Brothers, the Maddox Brothers hay các nghệ sỹ như Bob Wills, Jimmy Rogers. Các nhạc sỹ jazz Thập kỷ 40 tiêu biểu là Jacquet, Big Joe Turner, Louis Jordan, Jay Mc Shann đã tạo ra thứ âm nhạc jazz khác lạ kết hợp các thành tố R&B với âm điệu saxophone, chất giọng gào thét trên nền piano theo nhịp boogie woogie gõ “ác liệt”. Đặc biệt sau Thế chiến thứ Hai, các dàn nhạc jazz theo mẫu hình big band trước đó dần dần bị cho là tồn tại vất vưởng, không kinh tế, thay thế cho chúng là các ban jazz combo (jazz khiêu vũ) có mẫu hình nhỏ gọn, thời thượng hơn. Những ban jazz này vẫn tiếp tục chơi thứ âm nhạc ầm ỹ và bắt đầu áp dụng guitar điện, đệm cho các giọng ca R&B gào thét trên nền nhịp phách “dậm dật” rất kích động khán giả!

Đó chính là phong cách jump blues (chất liệu quan trọng nhất trong các thành tố cấu thành – mà ít nhất là 4 – rock’n’roll) khởi xướng bởi nghệ sỹ kèn Louis Jordan cùng các ca sỹ Wynona Harris, Tiny Bradshaw và Roy Brown. Trong khi jump blues là phong cách báo hiệu rock’n’roll thì đầu thập niên 50, các nghệ sỹ cũng chuyển đổi các chất liệu nhạc khác sớm khai sinh cuộc cách mạng này. Nhóm Delmore Brothers đã thu những đĩa country-boogie kích động, được coi là những sáng tác tiền khởi của rockabilly (hình thái dân ca sơ khai của rock’n’roll). Các ban hợp ca như Orioles đã trình diễn lối hoà ca mượt mà theo phong cách da đen như kiểu Mill Brothers và Ink Spots nhưng họ còn bồi thêm các xúc cảm R&B và nhạc gospel (nhà thờ ), khai sinh ra nhạc hợp ca ảnh hưởng soul hay còn gọi là doo wop, hình thái cấu thành rock’n’roll ảnh hưởng soul.

Cùng thời gian này, ở một nơi khác, các nhạc sỹ blues châu thổ Mississippi như huyền thoại Muddy Waters đã áp dụng đàn guitar điện và thêm vào các giai điệu, khai phá ra thứ âm thanh tần suất lớn của blues điện ở Chicago, Menphis và các trung tâm đô thị lớn khác (báo hiệu sắc thái guitar blues rock). Còn các nghệ sỹ New Orleans bất tử như Fats Domino, Lloyd Price đã đi tiên phong sáng tạo ra âm điệu đặc trưng của New Orleans R&B (lại một dạng sơ khai của rock trên nền tảng blues). Và chính lúc này Les Paul đã sáng chế công năng của cây đàn guitar điện trong các đĩa thu đời đầu đầy sáng tạo của ông, mở đầu cho công nghệ thu đĩa đa chức năng sau này.

Tuy nhiên, do vào giai đoạn này, nền công nghiệp âm nhạc và xã hội Mỹ cũng còn tồn tại tình trạng bất bình đẳng. Đó là lý do xuất hiện các công ty, hãng đĩa độc lập, sau trở thành những tên tuổi lịch sử như King, Sun Record, Speciality, Chess Record. Họ đã thu một lượng khổng lồ các đĩa hát R&B và nhạc dân gian cổ, cung cấp cho công chúng những món ăn quý hiếm mà những hãng đĩa chủ chốt của nhà nước tưởng rằng đã chú trọng. Từ đó giới trẻ da trắng bắt đầu chịu khó bật radio để thưởng thức thứ âm nhạc còn ít người biết tới này. Chính lớp công chúng ngày một phát triển này sẽ bỏ tiền của và thời gian để mua các đĩa hát này tạo tiền đề cho thị trường khổng lồ của rock’n’roll trong tương lai.

Tất cả những yếu tố quan trọng trên, môi trường âm nhạc, sự xuất hiện của nhạc cụ điện , sự cạnh tranh của các hãng đĩa, sức thu hút những người nghe trẻ tuổi ham mê… đã giao thoa nhau đúng thời giữa những năm 50 để kiến tạo ra thứ âm nhạc, có sức kích động chưa từng thấy – ROCK-AND-ROLL. Vào thời khắc “trứng nước” này cho đến tận bây giờ, có nhiều nhạc phẩm, mà tuỳ theo quan điểm của từng người, được coi là đĩa hát “rock’n’roll” khởi thủy (điều này đã được hai tác giả chuyên nghiên cứu rock Jim Dawnson và Steve Prosper thẩm tra kỹ lưỡng qua cuốn sách khảo cứu mang tựa đề Đâu là đĩa thu rock’n’roll đầu tiên? – What was the First Rock and Roll Records? – do nhà xuất bản Father &Faber ấn hành năm 1992).

Nhưng rõ ràng nếu ở vào thời nay, một vài đĩa than của những nghệ sỹ Jackie Brenston (nhất là bản “Rocket 88”), Bill Haley, Lloy Price, Hank Ballard, Fat Domino … đều được gọi là rock’n’roll. Nhưng tại thời điểm ấy (năm 1954) chúng vẫn “buộc” gọi tên theo các thể loại khác chứ chưa ai nghĩ ra cái tên rock’n’roll. Điều này lại là một bằng chứng xác nhận thêm rằng còn có rất nhiều đĩa hát khác có thể được coi là đĩa rock’n’roll đầu tiên. Tiêu biểu trong những xuất phẩm này, ta có thể dẫn chứng các sáng tác sau đây: “Shake, Rattle and Roll”, một ca khúc rockabilly nguyên thuỷ của Bill Haley, hai ca khúc doo wop hớn hở “Gee” và “Shboom” của ban Crow and the Chords, hay bản R&B vui nhộn “Work with me Annie” của Hank Ballard.

Thế nên vào thời ấy, người ta cần phải có một danh xưng để đặt cho thứ nhạc mới mẻ này nên có một vài truyền thuyết về sự ra đời cái tên rock’n’roll trong đó tư liệu tạm gọi xác đáng nhất được lưu lại như sau: Thời 50 ở Cleveland và New York, có một nhà bình luận và giới thiệu (DJ)các ca khúc âm nhạc trên đài phát thanh rất có ảnh hưởng tên là Alan Freed. Cảm nhận thấy sức quyến rũ của thể loại mới mà hồi đó không ai biết gọi là gì, tay DJ này đã tự “phát minh” ra thành ngữ rock and roll nói trại từ cụm từ rocking and rolling (tạm dịch là nhún nhảy – quay cuồng) để diễn giải những điều mình chứng kiến qua những vũ điệu, tiệc tùng cùng những niềm khoái lạc mà âm nhạc này mang lại, đặc biệt trong cộng đồng dân da đen.

Năm 1955, “Rock around the clock” của nghệ sỹ da trắng Bill Haley trở thành đĩa đơn đầu tiên đứng top 1 bảng xếp hạng rock’n’roll. Tiếp theo là hai người da đen, tay guitar Chuck Berry và danh đàn piano Little Richards gây chấn động toàn quốc qua hai đĩa đơn “Maybellene” và “Tutti Frutti”, những ca khúc kích động với tiếng solo của guitar điện hòa cùng âm thanh saxophone “giống rít” đệm cho giọng ca hú hét lại “bồi thêm” bằng lời hát mô tả về xe hơi, các cô gái… càng làm cho chúng đạt thành công rực rỡ. Đến đầu năm 1956, Elvis Presley chiếm lĩnh ngôi đầu bảng xếp hạng qua “Heartbreak Hotel” là minh chứng đánh bật mọi nghi ngờ của giới kinh doanh âm nhạc thủ cựu, những người cho rằng hiện tượng này chỉ nhất thời.

Do sinh ra và lớn lên từ vùng nông thôn ảnh hưởng chất liệu dân dã quê hương (ông sinh tại Tupelo bang Minesota), qua các đĩa thu huyền thoại của ông từ năm 1954 đến 55, Elvis là người đầu tiên “kết hôn” giữa điệu blues với country boogie để đi tiên phong khai phá rockabilly (rock’n’roll sơ khai ảnh hưởng nhạc dân gian) qua chất giọng tình cảm đầy sinh lực mãnh liệt. Ngay khi nổi tiếng, ông lập tức từ bỏ hãng đĩa độc lập Sun Record của ông bầu Sam Phillips để tới hãng đĩa lớn RCA (lúc này còn e dè rock’n’roll) đồng thời đồng hóa phong cách của mình theo hướng pop theo yêu cầu của RCA. Không ngờ, việc chuyển hướng này không những không giảm bớt hình ảnh thiên tài của mình mà còn đưa rock’n’roll thành công hơn – trở thành một hiện tượng quốc tế.

Với những thành tựu vang dội của Elvis cùng với một loạt các nghệ sỹ rockabilly khác như Buddy Holly (nghệ sỹ guitar da trắng đầu tiên thiết lập nhóm rock theo chuẩn mực bộ 4 thành viên – rthym guitar – lead guitar – bass – trống mà nhóm Beatles sau này bắt nguyên mẫu), Gene Vincent (người nổi danh khi diễn rock’n’roll trên xe lăn), Carl Perkins (người mà George Harrison ban đầu tự đặt tên mình là Carl Harrison), Jerry Lee Lewis (ông này nổi tiếng với lối gõ đàn piano kỳ quái được gọi là “pumping piano” đôi khi còn chơi piano cả bằng chân)…chính là thế hệ đầu tiên kết thúc kỷ nguyên đầu tiên của rock’n’roll … và họ chính là thần tượng tiên phong mở đầu cho những thế hệ tiếp sau phát triển rực rỡ hơn như Beatles, Rolling Stones, Beach Boys….

15 album tiêu biểu cội rễ của rock’n’roll:

1. The Delmore Brothers: với đĩa THE BEST OF DELMORE BROTHERS, (hãng Stardust) đây là đĩa theo thể country boogie với những xúc cảm táo bạo, hòa âm chặt chẽ trên nền nhịp lệch “thình thịch”. Chỉ bằng âm thanh của nhạc cụ điện tử với giai điệu đặc biệt, nó vượt lên thứ rockabilly đơn thuần. Album chọn lọc vào thời cuối những năm 40 của nhóm nhạc này bao gồm những tác phẩm “thô mộc” của họ

2. Bill Haley và nhóm His Comets: ROCK THE JOINT! (hãng Schoolkids) Một bộ sưu tập các đĩa đơn thời sơ khai của ông đầu thập niên 50. Haley đã thành công rực rỡ khi đột phá qua các kiệt tác Shake rattle and roll và rock around the clock. Đây cũng là đĩa thu đầu tiên của một nghệ sỹ rock’n’roll da trắng bao gồm nhiều âm thanh đặc sắc của country swing với guitar điện, kèn sax trên nền R&B.

3. Louis Jordan: THE BEST OF LOUIS JORDAN (hãng MCA) một đĩa “cầu nối” chủ chốt giữa swing jazz và jump blues. Một trong những đĩa nhạc có ảnh hưởng cực lớn tới nghệ sỹ guitar Chuck Berry.

4. The Maddox Brothers & Rose: VOL 1. (Arhoolie): hợp tuyển khác của ban nhạc dân gian này là đĩa tiên báo các thành tố của rockabilly với chất liệu boogie “giật đùng đùng” cùng lối bass vô nhịp. Đĩa này bao gồm các 27 bài từ năm 1946 đến 1951.

5. Various Artists: HILLBILLY MUSIC VOL 1 THANK GOD! (Capitol): Một hợp tuyển đồng quê cội nguồn cho rock’n’roll mà không có đĩa nào có thể sánh được. Album đôi của thứ nhạc dân gian hillbilly “om sòm” từ cuối những cuối 40 đến giữa thập kỷ 50 này bao gồm những người “khổng lồ” của nhạc đồng quê Mỹ như Tennessee Ernie Ford, Merle Travis, Buck Owens và ban Louvin Brothers.

6.. Various Artists: ATLANTIC R&B 1947 –1952 (Atlantic): Atlantic có thể được coi là hãng đĩa vĩ đại và có ảnh hưởng nhất chuyên tung ra các xuất phẩm rhythm&blues trong thời kỳ hình thành rock’n’roll. Mà đây chính là đĩa chọn lọc đầu tiên được cho là tuyệt nhất thuộc bộ 7 đĩa hợp tuyển này.

7. Various Artists: ATLANTIC R&B 1952 –1955 (Atlantic): Lại thêm một album quý hiếm nữa bao gồm nhiều buổi diễn kinh điển của các nghệ sỹ da đen với chất liệu blues và R&B tạo nền tảng rock’n’roll thời tiền khởi

8. Various Artists: BLUES MASTERS VOLUMN 5 – JUMP BLUES CLASSIC (Rhino): Đây là bộ sưu tập jump blues hay nhất với các tác phẩm kinh điển của Big Jay Mc Neely, Wynonie Harris, Tiny Bradshaw, Big Joe Turner… Đĩa chọn lọc thứ hai trong loạt album Blues Master này (có tựa đề More Jump Blues Classic) cũng có chất lượng tương tự.

9. Various Artists: BLUES MASTERS VOLUMN 6 – BLUES ORIGINALS (Rhino): Tuyệt diệu. Đĩa này toàn những ca khúc nguyên bản, sau này đều được các nghệ sỹ da trắng như Elvis hay Rolling Stones chơi lại. Ở đây các bạn có thể “khai quật” lại những bản gốc của các bài hát được coi là “xương sống” rock như That’s all right, Back door Man, Love in Vain.

10. Various Artists: HISTORY OF NEW ORLEANS RHYTHM AND BLUES VOL 1 (Rhino): Phần 1 trong bộ 3 đĩa thu các buổi công diễn quan trọng từ thời đầu những năm 50 của các nghệ sỹ đã đặt nền móng cho thể loại New Orleans R&B như Lloyd Price và Guitar Slim.

11. Billy Ward: SIXTY MINUTE MEN – THE BEST OF BILLY AND HIS DOMINOS (Rhino) Được lĩnh xướng bởi hai giọng ca xuất chúng Clyde Mc Phatter và Jackie Wison, những nhân vật sau này đều trở thành các siêu sao rock’n’roll, Billy Ward cùng ban Dominos là một trong những nhóm hợp ca da đen vĩ đại nhất trong lịch sử R&B.

12 Muddy Water: THE BEST OF MUDDY WATTER (Chess): Có thể cho đây là đĩa blues điện tinh tuý nhất trong vô số album mà người đàn ông da đen này xuất bản. Hơn bất cứ ai, Muddy Water đã đi tiên phong của lối chơi guitar blues điện hiện đại, một trong những thành tố nguyên thuỷ của rock cả quá khứ lẫn hiện tại.

13. Various Artists: A SUN BLUES COLLECTION (Rhino) Đây rõ ràng là một hợp tuyển kỳ diệu toàn các đĩa đơn đủ để các bạn tìm hiểu về nhạc country blues được hãng đĩa Sun “điện khí hóa”trước khi biến thái thành rockabilly với các xuất phẩm quá tuyệt thời đầu đến giữa những năm 50 của Rufus Thomas, B.B King, James Cotton, và những siêu sao khác….

14. Various Artists: A SUN COUNTRY COLLECTION (Rhino): Lại một hợp tuyển đĩa đơn tương tự bao gồm các bản đồng quê cội rễ của rockabilly các bang Miền Nam gồm các huyền thoại nhạc dân gian đồng quê hơi hướm rockabilly như Johnny Cash, Carl Perkins, Jerry Lee Lewis, Warrent Smith, Charlie Feather…. cùng một số nhân vật ít được biết đến khác

15 Elvis Presley: THE COMPELTE SUN SESSIONS (RCA): Đĩa chọn lọc các xuất phẩm khai sinh rockabilly đầy đủ nhất của huyền thoại Elvis bao gồm các bản thu năm 1954 và 1955. Đối với nhiều nhà phê bình, đây chính là đĩa hát vượt trội nhất trong thế giới rock’n’roll thời tiền khởi.