Lịch sử Rock ‘n’ Roll – Phần 4: Rock dân ca (Folk Rock)

Vào đầu những năm 60 của thế kỷ 20, mọi ý tưởng về sự kết hợp giữa dân ca và rock’n’roll đều tạo sự hoài nghi của cả các nghệ sỹ của cả hai dòng nhạc này.

Với chất liệu “tinh khiết” của mình, cộng đồng dân ca rất tự hào rằng nhạc dân ca (folk) – sản phẩm tinh tuý của truyền thống văn hóa dân gian (folklore) – chỉ có giá trị khi các ca khúc được chơi với nhạc cụ dân tộc (đàn guitar gỗm, banjo, mandolin và các loại bộ gõ…), họ coi nhạc rock là thô thiển và thương mại. Trong khi hầu hết các nghệ sỹ rock’n’roll tiền khởi lại hoàn toàn phớt lờ nhạc dân gian truyền thống, coi “nó” chẳng dính dáng gì đến công cuộc mở rộng lời ca đầy lãng mạn và tuổi trẻ của họ. Tuy nhiên chỉ trong vòng vài năm đầu giai đoạn 60, nhạc dân ca và rock đã không chỉ kết nối với nhau, gây dựng lên một thể loại âm nhạc đại chúng cực kỳ lớn mạnh, mà còn trở nên thành công và tạo sức ảnh hưởng lớn chưa từng thấy suốt 40 năm qua.

Tất cả mọi thứ bắt đầu từ năm 1964, khi BOB DYLAN là nhân vật khổng lồ khi tròn 23 tuổi, đang nổi danh với các ca khúc phản kháng (gọi là protest song) đang thay đổi diện mạo âm nhạc dân ca đương thời bằng phong cách hát về những vấn đề xã hội (qua 4 album dân ca “thuần chủng “sau 2 năm), đã rút tỉa ra phong cách riêng đầy lãng mạn trong lời thơ cũng như đạt đến mức diễn cảm độc đáo. Tuy thế trong tâm tưởng của mình, Bob cũng thầm “thích thú” thứ nhạc rock của nhóm Beatles cùng các ban khác thuộc trào lưu British Invasion của các ban nhóm rock Anh tràn sang “xâm lấn” Hoa Kỳ. Và ngược lại sự quyến rũ trong âm nhạc của ông cũng được các nghệ sỹ trẻ Anh Quốc hưởng ứng và tiếp nhận. Đó chính là thời khắc trước khi bắt đầu mức ảnh hưởng của các môi trường âm nhạc hai bên bờ Đại Tây Dương tạo nền tảng cho rock dân ca.

Cội rễ của folk rock có thể khởi nguồn trong những đĩa thu thời trước năm 1965 của ban The Searcher, ca sỹ Jackie De Shannon cùng lúc với sự xuất hiện của nhóm Beau Brummels, hay khi nhóm blues hùng tráng The Animals cho ra đĩa đơn chuẩn mực The House of the Rising Sun (phóng tác lại từ một nhạc phẩm dân ca cổ khuyết danh) trong lúc ban Beatles xuất xưởng ca khúc I’m a Loser với tư tưởng kiểu Bob. Và đúng lúc này, The Byrds xuất hiện, họ đã tạo một cú hích thực sự với bản phóng tác bằng guitar điện bài Mr.Tambourine của Bob Dylan và đưa đĩa đơn này lên top ngay giữa năm 1965. Ngày từ thời mới lập năm 1964, nhóm nhạc Mỹ năm thành viên này (THE BYRDS) được coi là cầu nối giữa giai điệu rock và lời hát dân ca bằng cách hòa trộn khéo léo âm hưởng sinh động của The Beatles với lời thơ khái niệm đầy trí tuệ của Bob Dylan. Và thế là folk rock ra đời!

Là nhóm đầu tiên và cùng là hay nhất của folk rock, The Byrds bao gồm các thành viên mê dân ca (từng có thời hoạt động sôi nổi trong môi trường dân ca Los Angeles) nhưng có ý tưởng kết hợp với các nhạc cụ điện (guitar điện, organ..) trước khi họ trở thành các siêu sao fock rock. Nhưng xét trên nhiều ý nghĩa, The Byrds ảnh hưởng từ phong cách truyền cảm kiểu Beatles nhiều hơn tư tưởng thơ ca của Bob Dylan. Tuy thế kiểu hợp âm guitar 12 giây của tay guitar thủ lĩnh ROGER MC GUINN của nhóm, kết hợp chặt chẽ với những bản ballad dân gian truyền thống của các nhân vật folk như Bob Dylan hay Peter Seeger, đã xây dựng nền móng cho thể loại mới mẻ này và kiến tạo chất liệt tuyệt đỉnh nhất thể hiện phong cách đặc trưng độc nhất vô nhị của The Byrds.

Trong khi đó, Bob Dylan, lúc này đã được tôn vinh là ông “vua dân ca và âm nhạc phản chiến”, cũng tự mình khám phá sâu vào nhạc rock bằng album gây sốc BRING IT ALL BACK HOME với hai mặt đĩa than của mình thể hiện sự chuyển đổi rõ rệt: mặt một toàn nhạc nền đàn thùng và mặt kia lại có âm thanh của đàn điện. Ngay lập tức ông bị giới dân ca thuần khiết kêu gọi là “kẻ phản bội” vì vào thời đó, người ta trông mong ở Bob một hình ảnh ca sỹ, nhạc sỹ phản kháng như thần tượng đi trước Woody Guthrie chứ không phải là một anh chàng hát nhạc “dân gian nhảy vào rock” sau sự xuất hiện của Beatlles hay Rolling Stones. Mặc xác ….công chúng, khi bị nhìn nhận gay gắt chả khác gì hành động “đào ngũ khỏi âm nhạc dân gian truyền thống”, trong hai năm 1965 và 66, với sự giúp sức của các tay đàn guitar điện lão luyện và ban nhạc The Band, Bob Dylan lại tiếp tục cho ra 2 album bị người đời khi đó mô tả là “khủng khiếp” HIGHWAY 61 REVISTED và BLONDE ON BLODNE đầy âm hưởng rock kết hợp phong cách riêng với cường độ lớn, với lời ca thể hiện bằng các vần thơ siêu thực đây khắc nghiệt.

Công cuộc đột phá với một hình thức biểu cảm mới bằng sự xuất hiện của một ban rock như vậy đã gây một cú sốc thật sự cho người nghe dân ca cổ, nhưng cái lắc đầu, nhíu mày tức giận cùng những lời thư bi quan và thê lương thay bằng những lời chửi rủa hết lời của các khán giả trong mỗi buổi diễn của Bob Dylan cùng ban the Band. Họ lên án Bob: nào là kẻ phản bội kiếm tiền, nào là tự xúc phạm đến hình ảnh truyền thống của chính mình. Bù lại ông lôi kéo đuợc lượng khán thính giả mới hơn. Về ý nghĩa nào đó họ cùng đúng, khi Bring it all Back Home trở thành đĩa đầu tiên của một nghệ sỹ dân ca leo lên top 10 tại Mỹ lẫn Anh, Và cả hai đĩa sau đều được coi là những album kinh điển nhất không chỉ của âm nhạc mà còn là kiệt tác văn hóa của mọi thời đại có những ảnh hưởng ngang tầm các sản phẩm của The Byrds. Khi mà giới dân ca cổ bảo thủ cho rằng những quyết định của Bob là sự đầu hàng đáng khinh miệt, thì Bob lại tự có cái nhìn rộng lớn hơn bằng quan niệm riêng khi một mình mở rộng nhân sinh quan qua hình thái rock đầy vũ bão, qua đó khát vọng nghệ thuật độc đáo của ông ngày càng thỏa mãn hơn trước nhiều. Trong hai năm 1964 và 66 ông cũng lọt vào top 10 đơn qua các bài bất hủ Like a Rolling Stone, Positive 4th Street, và Rainny Days Woman 12#35 và có tới…80 ca khúc được gần cả…trăm nghệ sỹ khác phóng tác lại.

Thắng lợi của The Byrds và Bob Dylan đã “đổ” thêm nhiệt huyết vào “cơn bão rock dân ca” của đủ các ban nhóm nhân vật cả cạnh tranh lẫn bắt trước. Từ kiểu Bob Dylan, ban nhạc Lovin’ Soolfun (do thủ lĩnh harmonica kiêm nhà thơ hippy John Sebastian “cầm đầu”) đã trình diễn phong cách vĩ đại được coi là thời khắc đẹp đẽ nhất của kỷ nguyên folk rock cũng là ban lăng xê tài năng dân ca lãng tử Zal Yanovsky. The Mama and The Papas dưới sự lãnh đạo của cựu ca sỹ dân ca John Phillips, nhận vật đã viết ra bản “thánh ca” của giới trẻ hippy San Francisco (Be Sure To Wear Flowers In Your Hair) cho nghệ sỹ dân ca Scott McKenzie thu đĩa, là lên đến đỉnh cao sáng tạo tại Los Angeles. Cặp đôi vợ chồng nghệ sỹ Sonny and Cher là cặp song ca đạt thành công thương mại nhất Los Angeles sau đó còn nổi tiếng khi phát triển theo hướng pop đại chúng. Bên New York, còn có một cặp song ca huyền thoại khác được coi là biểu tượng của cả nền văn hóa dân ca rock Mỹ đó chính là Paul Simon và Art Garfunkel. Năm 1966, các nhà sản xuất đã giúp bộ đôi này thêm phần guitar điện 12 giây cho nhạc phẩm Sound of Silence đưa bài hát này trở thành một trong những ca khúc quen thuộc nhất mọi thời đại. Một số nhóm khác như the Leaves (Los Angeles) hay Blue Thing (từ Kansas) đã xuất xưởng một số đĩa đơn tuyệt diệu, thậm chí còn ra những album có thể xếp vào hàng kinh điển tương đương với các “huyền thoại sống” trên.

Về chất liệu và âm hưởng của thời này, người nghe dễ nhận thấy phần “rock” trong rock dân ca hơn chất “folk”. Tất cả các nghệ sỹ kể trên rất nhạy cảm với giai điệu, và lao động cật lực đôi khi thể hiện quan điểm rất cá nhân qua các đề tài lời ca liên quan từ nhạc dân gian cho đến các sáng tác pop/rock rộng lớn hơn. Một số nghệ sỹ đáng chú ý khác lại thử nghiệm lai tạp chất “folk” ở mức giảm thiểu dù ít có tiếng tăm đại chúng hơn như các nhạc sỹ, ca sỹ Fred Neil, Phil Ochs, Gordon Lightfood, Richard và Mimi Farina…nhưng họ đã chứng minh lòng quyết tâm và điện tử hóa âm thanh theo hướng hoàn toàn tự nhiên và đại chúng với những thành quả đầy sáng tạo.Đấy mới là ở Mỹ, bên Anh, cũng cuất hiện các tài năng xuất chúng tiêu biểu nhất là nhà sáng tác, ca sỹ kiêm nhà thơ Xcôtlen Donovan Leitch, được coi là câu trả lời từ nước Anh tới Bob Dylan, người sau này còn mở rộng dân ca sang nhạc ảo giác hay 2 siêu nhóm dân ca rock đặc Anh Quốc Fairport Convention.và Pentangle đã thành công khi pha trộn folk rock “tinh khiết”, gần như đạt mức cân bằng giữa nhạc cụ điện và gỗ, giữa dân ca cổ và hiện đại.

Không chỉ đạt thành công khổng lồ giữa những năm 60, folk rock, bằng ảnh hưởng to lớn của chính thể loại này, còn bành trướng âm thanh sang môi trường nhạc rock nói chung. Chẳng hạn ban The Beatles đã diễn giải sự kết hợp dân ca rock của riêng họ qua các bài Help và You’ve got to hide your love away. Album RUBBER SOUL của Beatles đích xác là một trong những thành tựu lớn nhất trong số các đĩa hát rock dân ca cả Anh lẫn Mỹ. Quay trở lại Mỹ vào cuối 60 đầu 70, rất nhiều các nhóm theo thể ảo giác hippy từ San Francisco bao gồm các tên tuổi lẫy lừng trong thể hệ phản chiến vì hòa bình chống chiến tranh Việt Nam như mà tiêu biểu là ban Jefferson Airplane và The Grateful Dead cũng tự vượt xa khỏi tâm folk rock thông thường, hoàn toàn nhanh chóng chuyển sang nhạc ảo giác nhưng vẫn dựa chủ yếu trên nền tảng nhạc dân ca hoặc blues grass (một thể loại dân ca cổ bắt nguồn từ California) coi nó là phương tiện chuyển tải thông điệp của trào lưu phản văn hoá (counter cunlture) vị hòa bình và tự do.. Không còn nghi ngờ gì nữa folk rock chính là “món ăn kích thích” giúp các ban nhạc thử nghiệm và đổi mới lời ca lẫn nhạc cụ.

Trong những năm tháng hoàng kim này, tuy nhạc rock đã đạt tới diện mạo lớn mạnh chưa từng có, fold rock trở thành mốt thời thượng ảnh hưởng cho cả âm hưởng của ngành công nghệ âm nhạc nói chung và môi trường dân ca nói riêng. Từ năm 1967, các nhóm nhạc độc đáo của Hoa Kỳ như Buffalo Springfield và Love (nhóm này nối tiếng bởi ca sỹ da đen có chất giọng tinh quái Arthur Lee) đã ra đời những album chuẩn mực với đa phần chất liêu dân ca làm tâm điểm và còn bồi thêm các yếu tố ảo giác khác (tiêu biểu nhất là đĩa mà ai cùng phải nên nghe – FOREVER CHANGES của Love). Chưa hết, thế hệ các ca sỹ nhạc sỹ 60/70 không chỉ chú trọng về lối guitar điện và trình diễn cùng các nhóm nhạc mà còn nâng cao thể loại folk rock thành niềm đam mê trọn đời ngày cả thời kỳ heavy, hiphop hay rap sau này. Âm điệu và tiếng guitar, những hòa âm kinh điển folk rock được các nghệ sỹ ngày nay tiếp bước và trình diễn không ngừng từ các nhóm alternative R.E.M đến nữ ca sỹ kiêm nhà sáng tác được là đại diện ưu tú của rock dân ca 80, 90 Tracy Chapman. Cho tới nay, người ta vẫn thống kê có tới hàng ngàn ban rock dân ca ra đời tiếp bước các thể hệ đi trước.

15 album tiêu biểu của rock dân ca

MR TAMBORINE MAN – siêu nhóm The Byrds (hãng Columbia, năm 1965)

GREATEST HITS – siêu nhóm The Byrds

BLONDE ON BLONDE – ca sỹ/ nhạc sỹ Bob Dylan (hãng Sony/1966)

HIGHWAY 61TH REVISITED – Bob Dylan (hãng Sony/1965)

ANTHOLOGY – Tuyển chọn của nhóm Lovin’ Spoolfun (hãng Rhino/1990)

*RUBBER SOUL – của The Beatles (Capitol, 12/1965)*

*TROUBADOUR: DEFINITEVE COLLECTION (1964 – 76) – ca sỹ/nhạc sỹ Donovan Leitch (Epic, 1990)*

COLLECTED WORKS – Song ca Paul Simon và Art Garfunkel (Epic, 1981)

BUFFALO SPRINGFIELD (1973 DOUBLE LP COMPILATION) – Buffalo Springfield (Atco/1973)

FOREVER CHANGES – ban Love (1967, Elektra)

CREEQUE ALLEY – The Mamas and the Papas (MCA, 1991)

STORRY VOL1 – 3 – The Blue Thing (Cicadelic, 1987)

BEST OF BEAU BRUMMELS – Beau Brummels (Rhino, 1987)

BEST OF RICHARDS AND MIMI FARINA- song ca Richard & Mimi Farina (Vanguard, 1971)

1966 – The Leaves (Fan Club, 1982)

* là các đĩa thuộc các nghệ sỹ Anh